Ból tuż pod pośladkiem, który pojawił się nagle podczas sprintu albo narasta od tygodni przy siedzeniu, często ma źródło w miejscu, gdzie mięśnie tylnej części uda przyczepiają się do miednicy. Lekarze mówią wtedy o proksymalnym (czyli bliższym, górnym) uszkodzeniu mięśni kulszowo-goleniowych. W tym wpisie wyjaśniam, jakie są rodzaje takiego urazu, kiedy wystarczy rehabilitacja, a kiedy trzeba pilnie iść do ortopedy.
Mięśnie kulszowo-goleniowe – krótko o budowie
Na tylnej stronie uda leżą trzy mięśnie: półścięgnisty, półbłoniasty i dwugłowy uda. Razem prostują biodro (np. przy wstawaniu i wchodzeniu po schodach) i zginają kolano. W potocznym języku sportowym nazywa się je „dwójkami” albo z angielskiego „hamstringami”.
Ich górne ścięgna zaczynają się na guzie kulszowym – kości, na której siedzimy. Wyjątkiem jest głowa krótka mięśnia dwugłowego, która zaczyna się niżej, na kości udowej. Mięśnie te są unerwione przez nerw kulszowy, który biegnie tuż obok ich przyczepu. Dlatego ból z tyłu uda trzeba czasem odróżnić od rwy kulszowej.
Rodzaje uszkodzeń przyczepu
- Naderwanie mięśnia w pobliżu przyczepu – najczęstsze; zwykle leczy się je bez operacji.
- Tendinopatia przyczepu – przewlekłe przeciążenie ścięgna, bez jednego wyraźnego urazu. Typowy jest ból pod pośladkiem przy dłuższym siedzeniu, bieganiu pod górę i skłonach.
- Całkowite oderwanie ścięgien od kości – najpoważniejsza postać. Dotyczy jednego, dwóch lub wszystkich trzech ścięgien; przy oderwaniu dwóch lub trzech ścięgna często cofają się o kilka centymetrów.
Jak dochodzi do urazu
Do urazu dochodzi zwykle, gdy mięsień jest gwałtownie rozciągany w chwili, gdy mocno pracuje – np. w końcowej fazie kroku podczas sprintu, kiedy noga wysuwa się do przodu i mięśnie ją hamują. Taki skurcz przy jednoczesnym wydłużaniu mięśnia nazywa się skurczem ekscentrycznym.
Całkowite oderwanie przyczepu zdarza się najczęściej przy gwałtownym zgięciu biodra z wyprostowanym kolanem: przy poślizgnięciu na lodzie z „rozjechaniem się” nóg, niekontrolowanym szpagacie, w tańcu, podczas jazdy na nartach wodnych czy przy wysokim kopnięciu. Urazy tylnej grupy uda należą do najczęstszych urazów mięśniowych w sportach z bieganiem i sprintem, ale oderwanie przyczepu zdarza się też osobom niećwiczącym, np. po upadku.
Objawy
Przy naderwaniu mięśnia pojawia się nagły, kłujący ból z tyłu uda, który zmusza do przerwania wysiłku. Przy tendinopatii ból narasta stopniowo i jest głęboko pod pośladkiem – szczególnie przy siedzeniu na twardym krześle, w samochodzie czy przy skłonie z prostymi kolanami.
Na całkowite oderwanie wskazują:
- trzask lub „strzał” pod pośladkiem w chwili urazu,
- duży siniak z tyłu uda, pojawiający się w ciągu kilku dni i schodzący w stronę kolana,
- silny ból przy siadaniu,
- wyraźne osłabienie przy zginaniu kolana i chód „na sztywnej nodze”,
- czasem wyczuwalne zagłębienie pod pośladkiem.
Kiedy pilnie do ortopedy
Jeśli podczas sprintu, szpagatu lub poślizgnięcia poczułeś trzask pod pośladkiem, a potem pojawił się duży siniak z tyłu uda i ból przy siadaniu, pilnie zgłoś się do ortopedy. Całkowite oderwanie ścięgien (zwłaszcza dwóch lub trzech albo z cofnięciem się ścięgien o ponad 2 cm) najlepiej operować w ciągu 2–4 tygodni od urazu. Później ścięgna się obkurczają i bliznowacą, a naprawa jest trudniejsza i daje gorsze wyniki.
Dlatego przy takim urazie nie warto czekać, aż „samo przejdzie”, ani najpierw sprawdzać, czy pomoże rehabilitacja. Rozpoznanie potwierdza rezonans magnetyczny, czasem USG. Pilnej oceny lekarskiej wymagają też:
- drętwienie, mrowienie lub osłabienie stopy po urazie – może to oznaczać podrażnienie nerwu kulszowego,
- ból, obrzęk i ucieplenie łydki, zwłaszcza po operacji lub unieruchomieniu – możliwa zakrzepica,
- nagła duszność lub ból w klatce piersiowej – wtedy od razu dzwoń pod 112.
Leczenie bez operacji
Świeże naderwanie
W pierwszych dniach po naderwaniu mięśnia ważne jest odciążenie – krótszy krok, rezygnacja z biegania, czasem kule przez kilka dni. Warto unikać leków przeciwzapalnych w pierwszych dniach (jeśli lekarz nie zalecił inaczej), bo stan zapalny jest naturalnym etapem gojenia. Pełne unieruchomienie nie jest potrzebne – już po kilku dniach zaczyna się stopniowy powrót do ruchu.
Rehabilitacja obejmuje ćwiczenia wzmacniające tylną grupę uda i pośladki, stopniowe wydłużanie zakresu ruchu, stabilizację tułowia i miednicy, a na końcu trening biegowy. Ćwiczenia wykonuje się w zakresie, w którym ból jest niewielki (do ok. 3 w skali 0–10) i nie narasta następnego dnia. Ostry, kłujący ból to sygnał, żeby przerwać.
Przy ostrym zerwaniu nie stosuje się zastrzyków sterydowych – mogą osłabić ścięgno. Nie jest to też wskazanie do fali uderzeniowej, która ma zastosowanie w przewlekłych przeciążeniach.
Przewlekła tendinopatia przyczepu
Tu podstawą są ćwiczenia – najpierw spokojne napinanie mięśni bez ruchu (izometria), potem ćwiczenia z coraz większym obciążeniem. Na pewien czas warto ograniczyć to, co najbardziej uciska przyczep: długie siedzenie na twardym, głębokie skłony i rozciąganie tylnej części uda. W przewlekłej tendinopatii pomocna bywa fala uderzeniowa – zawsze jako uzupełnienie ćwiczeń, nie zamiast nich.
Leczenie operacyjne i rehabilitacja po zabiegu
Operacja polega na przyszyciu oderwanych ścięgien z powrotem do guza kulszowego. Zabieg wykonuje się metodą otwartą lub endoskopową – wybór zależy od rodzaju uszkodzenia i doświadczenia chirurga. Operację rozważa się także u osób z częściowym oderwaniem, u których mimo rehabilitacji utrzymuje się ból i osłabienie.
Rehabilitacja po operacji trwa kilka miesięcy. Na początku chroni się miejsce szycia: przez kilka tygodni chodzi się o kulach, czasem w ortezie ograniczającej zgięcie biodra i wyprost kolana. Potem stopniowo odzyskuje się zakres ruchu, normalny chód i siłę mięśni. Szczegóły ustala chirurg prowadzący – harmonogram zależy od rodzaju zabiegu. Więcej o tym, jak prowadzę pacjentów po zabiegach, przeczytasz na stronie rehabilitacja pooperacyjna.
Jak zmniejszyć ryzyko urazu
Najważniejszym czynnikiem ryzyka jest wcześniejszy uraz tej samej okolicy – dlatego tak ważne jest pełne dokończenie rehabilitacji. Znaczenie mają też zmęczenie, zbyt szybkie zwiększanie ilości sprintów, niedostateczna rozgrzewka i słabość mięśni tylnej części uda w porównaniu z przednią.
Najlepiej przebadaną metodą profilaktyki jest ćwiczenie nordyckie (ang. Nordic hamstring): klęcząc, z unieruchomionymi piętami, powoli pochylasz się do przodu, hamując ruch mięśniami tylnej części uda. Regularnie wykonywane zmniejsza ryzyko urazu tej grupy mięśni nawet o połowę. Zaczyna się od kilku powtórzeń raz–dwa razy w tygodniu i zwiększa liczbę stopniowo. Samo rozciąganie ma znacznie słabsze dowody skuteczności.
Jeśli ból z tyłu uda promieniuje poniżej kolana, towarzyszy mu drętwienie, a nie było urazu, przyczyną może być kręgosłup – zajrzyj do ćwiczeń na rwę kulszową.
Konsultacja w Sanoku
Jeśli masz ból pod pośladkiem przy siedzeniu lub po urazie tylnej części uda – zapraszam na konsultację do mojego gabinetu w Sanoku. Zbadam Cię i ustalę, czy wystarczy rehabilitacja, czy potrzebna jest konsultacja ortopedyczna. Wolny termin sprawdzisz w kalendarzu online, możesz też zadzwonić: 508 813 267.


