Więzadło krzyżowe przednie (ACL, łac. ligamentum cruciatum anterius) to jedno z najważniejszych więzadeł stawu kolanowego. Więzadła są mocnymi pasmami tkanki łącznej, które stabilizują staw – pilnują, by kości nie przesuwały się względem siebie ponad normę.
ACL biegnie wewnątrz kolana: od przedniej części kości piszczelowej do tylnej części kości udowej (do wewnętrznej powierzchni jej bocznego kłykcia). Chroni przed nadmiernym przesunięciem piszczeli do przodu i przed jej skręcaniem. Warto pamiętać, że w okolicy kolana jest więcej więzadeł niż tylko krzyżowe przednie – one także mogą ulec uszkodzeniu, często razem z ACL.
Jak dochodzi do zerwania ACL
Do zerwania ACL najczęściej dochodzi bez kontaktu z przeciwnikiem: przy gwałtownym hamowaniu, zmianie kierunku biegu lub lądowaniu po skoku, gdy kolano „ucieka” do środka, a podudzie skręca się względem uda. Rzadziej przyczyną jest bezpośrednie uderzenie w kolano, np. podczas wślizgu czy wypadku na nartach.
Więzadła to bierne stabilizatory kolana. Stabilizatorami czynnymi są mięśnie – przede wszystkim mięsień czworogłowy uda, mięśnie kulszowo-goleniowe (tylna grupa uda) i przywodziciele. Silne i dobrze kontrolowane mięśnie zmniejszają ryzyko urazu. Gdy są osłabione lub zmęczone, więcej obciążeń przejmują więzadła.
Objawy zerwanego więzadła
- wyraźny trzask lub uczucie „przeskoczenia” w kolanie w chwili urazu,
- ból, często uniemożliwiający kontynuowanie gry,
- szybko narastający obrzęk (w ciągu kilku godzin),
- uczucie niestabilności – kolano „ucieka” przy skręcie czy zejściu ze schodów.
Diagnostyka zerwania ACL
Pierwszym krokiem jest dokładny wywiad: czy był uraz, a jeśli tak – jak doszło do skręcenia kolana. Następnie przeprowadza się badanie fizykalne z testami oceniającymi stabilność kolana, np. testem szuflady przedniej i testem Lachmana.
Uzupełnieniem są badania obrazowe: RTG – aby wykluczyć złamania (np. złamanie Segonda – niewielkie oderwanie fragmentu kości piszczelowej, które zwykle współistnieje z zerwaniem ACL), a rezonans magnetyczny – aby ocenić więzadła, łąkotki i chrząstkę. Trzeba bowiem sprawdzić nie tylko, czy doszło do zerwania ACL, ale też czy nie ma urazów towarzyszących, np. uszkodzenia łąkotek.
Czy zerwane więzadło zawsze trzeba operować?
Nie zawsze. Badania pokazują, że u części osób intensywna rehabilitacja daje podobne wyniki jak operacja, a rekonstrukcję wykonuje się dopiero wtedy, gdy kolano nadal „ucieka”. Wskazaniem do operacji są zwykle nawracająca niestabilność, dodatkowe uszkodzenia (np. łąkotki) i plan powrotu do sportów z obrotami i zmianami kierunku.
Duże znaczenie ma też wiek, tryb życia, rodzaj pracy i oczekiwania pacjenta. Osoba w średnim wieku, która nie uprawia sportu, nie pracuje fizycznie i nie odczuwa niestabilności, często nie potrzebuje rekonstrukcji. U młodej osoby wyczynowo uprawiającej sport większość ortopedów zaleca operację. Decyzję zawsze podejmuje ortopeda razem z pacjentem.
Metody rekonstrukcji ACL
Rekonstrukcja polega na zastąpieniu zerwanego więzadła przeszczepem. Najczęściej wykorzystuje się własne tkanki pacjenta (autoprzeszczep):
- ścięgna mięśni półścięgnistego i smukłego (tzw. gęsia stopka) – pobierane przez niewielkie nacięcie po wewnętrznej stronie goleni,
- środkowa część więzadła rzepki z fragmentami kości rzepki i piszczeli (metoda BTB),
- fragment ścięgna mięśnia czworogłowego uda.
Rzadziej stosuje się przeszczep od dawcy (allograft). O wyborze metody decyduje chirurg ortopeda. Bierze pod uwagę wiek i aktywność pacjenta, obecność innych uszkodzeń w kolanie, rodzaj zerwania (czy więzadło oderwało się od kości, czy pękło w połowie długości) oraz własne doświadczenie. Każda metoda ma swoje zalety i ograniczenia.
Jak przebiega rekonstrukcja ze ścięgien „gęsiej stopki”
U pacjentów, którzy trafiają do mnie na rehabilitację, najczęściej stosowaną metodą jest rekonstrukcja ze ścięgien „gęsiej stopki”. W uproszczeniu zabieg wygląda tak:
- Pacjent otrzymuje znieczulenie (najczęściej podpajęczynówkowe lub ogólne).
- Zabieg wykonuje się artroskopowo – przez kilka małych nacięć wokół kolana chirurg wprowadza kamerę i narzędzia.
- Przez niewielkie nacięcie po wewnętrznej stronie goleni chirurg pobiera ścięgna mięśni półścięgnistego i smukłego, składa je w kilkukrotny pasek i z niego tworzy nowe więzadło.
- Chirurg wierci dwa kanały – w kości piszczelowej i udowej – w miejscach naturalnych przyczepów ACL.
- Przeszczep przeprowadza przez kanały, napina go i mocuje śrubami lub specjalnymi zaczepami.
- Po sprawdzeniu stabilności kolana chirurg zamyka nacięcia szwami.
- Po zabiegu pacjent otrzymuje zalecenia dotyczące opatrunku, obciążania nogi, leków, kontroli i rehabilitacji.
Rehabilitacja po rekonstrukcji ACL
Postępowanie po operacji zależy od kilku czynników: od tego, czy wykonano tylko rekonstrukcję ACL, czy także inne procedury (np. szycie łąkotki), oraz od metody rekonstrukcji. Szczegóły ustala chirurg prowadzący – harmonogram zależy od rodzaju zabiegu.
W pierwszym okresie po operacji pamiętaj, aby:
- Przyjmować leki przeciwzakrzepowe zgodnie z zaleceniem lekarza (najczęściej są to zastrzyki podskórne w brzuch).
- Obciążać i zginać operowaną nogę tylko w zakresie, na który pozwolił lekarz operujący.
- Nie podkładać wałka pod operowane kolano – sprzyja to przykurczowi zgięciowemu (utracie pełnego wyprostu).
- Wykonywać ćwiczenia przeciwzakrzepowe stopą (zginanie i prostowanie stopy w kostce, krążenia).
- Ćwiczyć wyprost kolana.
- Ćwiczyć mięśnie izometrycznie, czyli napinać je bez ruchu w stawie.
- Chodzić o kulach w sposób jak najbardziej zbliżony do prawidłowego.
- W razie potrzeby stosować zimne okłady i leki przeciwbólowe zalecone przez lekarza.
- Zapisać się na rehabilitację – najlepiej jeszcze przed operacją.
Ćwiczenia wykonuj w zakresie bez ostrego bólu. Jeśli po ćwiczeniach ból i obrzęk wyraźnie narastają, zmniejsz intensywność i skonsultuj się z fizjoterapeutą. Przykładowe ćwiczenia znajdziesz w dziale ćwiczenia po rekonstrukcji ACL, a jeśli uszkodzona była też łąkotka – w dziale ćwiczenia przy uszkodzeniu łąkotek.
Kiedy pilnie do lekarza
- ból, obrzęk i ucieplenie łydki operowanej nogi – może to oznaczać zakrzepicę,
- gorączka, zaczerwienienie, sączenie lub ropna wydzielina z rany, gorące i coraz bardziej obrzęknięte kolano – możliwa infekcja,
- nagła duszność lub ból w klatce piersiowej – od razu dzwoń pod 112 lub jedź na SOR.
Pacjentów po rekonstrukcji ACL prowadzę od pierwszych dni po operacji aż do powrotu do sportu – więcej o tym przeczytasz na stronie rehabilitacja pooperacyjna. Jeśli dopiero diagnozujesz uraz, zajrzyj też na stronę ból kolana.
Jeśli zerwałeś ACL lub jesteś po rekonstrukcji – zapraszam do mojego gabinetu w Sanoku. Wolny termin sprawdzisz w kalendarzu online, możesz też zadzwonić: 508 813 267.
