6 min czytania
Chrząstka stawowa to tkanka składająca się w 65–80% z wody oraz z różnego rodzaju białek i kolagenu. Jest twarda, ale elastyczna. Z wiekiem tkanki organizmu gorzej wiążą wodę, co odbija się także na chrząstce. Chrząstka nie ma naczyń krwionośnych ani nerwów – odżywia się z płynu stawowego. Dlatego tak ważne jest, by płyn ten dobrze rozprowadzał się w stawie, a do tego potrzebny jest ruch.
Typy chrząstki
Wyróżniamy 3 typy chrząstki:
- szklista – znajduje się w stawach, przegrodzie nosowej i tchawicy,
- sprężysta – zawiera włókna elastyczne, dzięki którym łatwo się odkształca; znajduje się np. w małżowinie usznej,
- włóknista – występuje m.in. w łąkotkach.
Chrząstka szklista pokrywa w stawach powierzchnie kości kilkumilimetrową warstwą. Dzięki niej kości mogą się gładko przesuwać względem siebie, a wstrząsy są amortyzowane.
Uszkodzenie chrząstki
Chrząstka stawowa nie ma unaczynienia, dlatego słabo się regeneruje. Jej uszkodzenie lub zużycie bywa dużym problemem i z czasem może prowadzić do choroby zwyrodnieniowej stawu.
Przyczyny uszkodzenia chrząstki
- Bezpośredni uraz – duże siły działające na staw mogą uszkodzić chrząstkę.
- Niestabilność stawu – np. po uszkodzeniu więzadeł kości ustawiają się względem siebie nieprawidłowo, a chrząstka ściera się nierównomiernie.
- Nieprawidłowa oś kończyny – np. kolana koślawe lub szpotawe nadmiernie obciążają jedną część stawu.
- Przeciążenia – występujące m.in. w sporcie wyczynowym.
- Długie unieruchomienie – chrząstka odżywia się dzięki ruchowi i obciążaniu stawu, więc bez nich słabnie.
- Częste zastrzyki sterydowe do stawu („blokady”) – często powtarzane mogą przyspieszać ścieńczenie chrząstki, dlatego lekarze zwykle ograniczają ich liczbę.
- Choroby ogólnoustrojowe – np. reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) czy dna moczanowa.
Objawy uszkodzenia chrząstki
Niezależnie od tego, czy chrząstka uszkodziła się stopniowo, w wyniku przeciążeń, czy nagle, podczas urazu, ubytek może powodować ból, sztywność, obrzęk, ograniczenie ruchomości stawu i gorszą sprawność nogi.
Gdy chrząstka jest mocno zniszczona, kości tracą amortyzację i ocierają się o siebie, co prowadzi do choroby zwyrodnieniowej stawu. Na brzegach stawu tworzą się wtedy osteofity, czyli narośla kostne, które mogą nasilać ból.
Stopnie uszkodzenia chrząstki
Stan chrząstki opisuje się najczęściej w skali ICRS (Międzynarodowego Towarzystwa Naprawy Chrząstki):
- 0 – chrząstka prawidłowa,
- 1 – rozmiękanie, powierzchowne pęknięcia,
- 2 – ubytek sięgający do połowy grubości chrząstki,
- 3 – ubytek głębszy niż połowa grubości chrząstki,
- 4 – ubytek odsłaniający kość.
W opisach badań można spotkać też starszą skalę Outerbridge’a o podobnej, czterostopniowej budowie.
Płytkie uszkodzenia leczy się zachowawczo, czyli przede wszystkim fizjoterapią. Przy głębokich, ograniczonych ubytkach u młodszych, aktywnych osób lekarz może zaproponować zabieg naprawczy. Przy rozlanym zwyrodnieniu u osób starszych podstawą jest fizjoterapia, a gdy ona nie wystarcza – endoproteza.
Regeneracja chrząstki stawowej kolana – metody
Metoda mikrozłamań. Chirurg wykonuje w kości pod ubytkiem niewielkie nawiercenia. Szpik kostny wydostaje się na powierzchnię i tworzy skrzep, z którego powstaje nowa tkanka wypełniająca ubytek. Jest to jednak chrząstka włóknista – mniej elastyczna i mniej wytrzymała niż pierwotna chrząstka szklista. Dlatego po kilku latach może dojść do jej ponownego zużycia i nawrotu bólu.
Chondrogeneza indukowana autologiczną matrycą (AMIC). Po wykonaniu mikrozłamań chirurg nakłada na ubytek specjalną membranę, która stabilizuje skrzep i ułatwia jego przebudowę w tkankę chrzęstną.
Autologiczny przeszczep chondrocytów (ACI). Ta metoda przebiega dwuetapowo. Najpierw pobiera się od pacjenta niewielki fragment chrząstki, z którego w laboratorium hodowane są komórki chrząstki (chondrocyty). Podczas drugiego zabiegu wyhodowane komórki wszczepia się w miejsce ubytku.
Regeneracja chrząstki kolana – rehabilitacja
Program rehabilitacji różni się w zależności od metody zabiegu i miejsca ubytku (np. kłykcie kości udowej czy rzepka), a także od urazów towarzyszących i indywidualnych cech pacjenta. Szczegóły ustala chirurg prowadzący – harmonogram zależy od rodzaju zabiegu. Poniższy opis ma charakter poglądowy: nie kopiuj go, tylko uzgodnij swoją rehabilitację z lekarzem i fizjoterapeutą.
Po zabiegach na chrząstce pracuję z pacjentem od pierwszych tygodni: uczę chodu o kulach, pracuję z obrzękiem i pilnuję, by kolano nie zesztywniało. Więcej o tym przeczytasz na stronie rehabilitacja pooperacyjna.
Faza I (zwykle do ok. 8. tygodnia)
O tym, kiedy i jak mocno można obciążać operowaną nogę, decyduje operator – w zależności od miejsca zabiegu częściowe obciążanie bywa możliwe po kilku tygodniach. Zakres zgięcia kolana zwiększa się stopniowo, zgodnie z jego zaleceniami. Przy ubytkach na rzepce zgięcie bywa początkowo ograniczone.
Na początku stosuje się ćwiczenia bierne (bez aktywnego udziału pacjenta), często z użyciem szyny CPM, czyli urządzenia, które powoli zgina i prostuje kolano. Wprowadza się też ćwiczenia izometryczne, czyli napinanie mięśni bez ruchu w stawie, np. z piłką. W dalszej części tej fazy dochodzą delikatne ćwiczenia czynne zginania i prostowania kolana.
Gdy fizjoterapeuta uzna, że to odpowiedni moment, wprowadza się ćwiczenia typu SLR, czyli unoszenie wyprostowanej nogi w różnych kierunkach. Czasem stosuje się elektrostymulację mięśni. Fizjoterapeuta pokaże Ci, jak prawidłowo chodzić o kulach i jak układać nogę w spoczynku, aby nie doszło do przykurczu w biodrze i kolanie. Technikami manualnymi może zmniejszać obrzęk i ból oraz mobilizować tkanki miękkie, by nie zesztywniały.
Faza II (zwykle ok. 9.–12. tygodnia)
Kontynuuje się aktywne ćwiczenia operowanej nogi, delikatnie zwiększając obciążenie zgodnie z zaleceniami lekarza. Dobrym rozwiązaniem może być rotor lub rowerek z małym oporem. Gdy lekarz pozwoli na pełne obciążanie nogi, włącza się trening chodu i ćwiczenia czucia głębokiego (równowagi i kontroli ustawienia kolana). Razem z fizjoterapeutą pracujesz nad prawidłowym wzorcem chodu, postawą i pełnym zakresem ruchu w stawie.
Faza III (zwykle od 4.–6. miesiąca po mikrozłamaniach, później po przeszczepie chondrocytów)
W tym okresie chód powinien być już prawidłowy. Ćwiczenia nóg stopniowo się wydłuża i utrudnia, adekwatnie do stanu kolana. Na bieganie i podskoki pozwala dopiero lekarz prowadzący, kiedy nowa chrząstka jest na to gotowa – po przeszczepie chondrocytów zwykle dzieje się to znacznie później niż po mikrozłamaniach.
Faza IV (powrót do pełnej aktywności)
Na tym etapie codzienne czynności nie powinny sprawiać trudności. To czas na dalsze wzmacnianie i – za zgodą lekarza – stopniowy powrót do treningu sportowego.
W trakcie całej rehabilitacji ćwiczenia wykonuje się w zakresie, który nie nasila bólu. Jeśli po ćwiczeniach kolano wyraźnie puchnie lub ból utrzymuje się do następnego dnia, trzeba zmniejszyć obciążenie i skonsultować się z fizjoterapeutą.
Kiedy pilnie do lekarza
Po zabiegu na kolanie skontaktuj się pilnie z lekarzem, jeśli zauważysz:
- ból, obrzęk i ucieplenie łydki – mogą oznaczać zakrzepicę,
- gorączkę, zaczerwienienie wokół rany, ropną wydzielinę lub gorące, coraz bardziej obrzęknięte kolano – mogą oznaczać infekcję.
Nagła duszność lub ból w klatce piersiowej (możliwa zatorowość płucna) wymagają natychmiastowego wezwania pomocy – zadzwoń pod 112.
Umów się na konsultację
Jeśli masz uszkodzoną chrząstkę kolana albo jesteś po zabiegu jej naprawy, zapraszam do mojego gabinetu w Sanoku – więcej o terapii przeczytasz na stronie ból kolana. Wolny termin sprawdzisz w kalendarzu online, możesz też zadzwonić: 508 813 267.
