Staw biodrowy jest jednym z najbardziej obciążonych stawów w ciele – pod tym względem ustępuje jedynie stawowi kolanowemu. Prawdopodobnie dlatego tak często rozwijają się w nim zmiany zwyrodnieniowe. Choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego (koksartroza) dotyka 7–25% osób po 55. roku życia, a ważną rolę odgrywają w niej wiek i czynniki genetyczne.
Czym jest zwyrodnienie biodra
Choroba zwyrodnieniowa rozwija się, gdy pogarsza się jakość i zmniejsza grubość chrząstki stawowej. Chrząstka ułatwia ślizg powierzchni stawowych, pochłania i przenosi obciążenia oraz amortyzuje duże siły. Z czasem zmiany obejmują także inne tkanki: kość pod chrząstką, torebkę stawową, więzadła i ścięgna. Skutkiem bywa ból, sztywność i ograniczenie sprawności.
Wyróżnia się chorobę zwyrodnieniową:
- pierwotną – o nieznanej przyczynie; występuje tym częściej, im starsza osoba,
- wtórną – wywołaną konkretną przyczyną, np. urazem, zakażeniem, innymi chorobami stawów (np. reumatoidalnym zapaleniem stawów, odkładaniem się złogów wapnia w chrząstce), wrodzonymi zaburzeniami budowy stawu lub chorobami ogólnymi (np. cukrzycą, nadczynnością przytarczyc). Do tej grupy należą też zmiany wynikające z dysplazji panewki (jej zbyt płytkiej budowy) i konfliktu panewkowo-udowego.
Przyczyny i czynniki ryzyka
Ryzyko choroby zwyrodnieniowej stawu biodrowego zwiększają:
- starszy wiek,
- otyłość,
- czynniki genetyczne,
- powtarzające się przeciążenia mechaniczne, np. w pracy fizycznej,
- sporty o dużych obciążeniach (np. piłka nożna, piłka ręczna, hokej, zapasy, podnoszenie ciężarów, biegi długodystansowe) uprawiane wyczynowo,
- osłabienie mięśni otaczających staw, co zaburza dopasowanie (koaptację) powierzchni stawowych.
Objawy zwyrodnienia biodra
Pierwszym i najbardziej charakterystycznym objawem jest ból biodra lub pachwiny, który może promieniować do uda albo kolana. Ból może nasilać się przy dużym wysiłku, a w bardziej zaawansowanych stadiach także w spoczynku i w nocy. Z czasem zmniejsza się zakres ruchu i dystans, jaki można przejść.
Pacjenci opisują też:
- sztywność stawu, szczególnie rano lub po dłuższym siedzeniu (zwykle mija w ciągu kilkudziesięciu minut),
- trudność z zakładaniem butów i skarpet oraz wstawaniem z niskiego krzesła,
- uczucie blokowania, zgrzytanie lub niestabilność w stawie,
- zmęczenie i obciążenie psychiczne związane z przewlekłym bólem.
Jak rozpoznaje się chorobę zwyrodnieniową biodra
Chorobę zwyrodnieniową stawu biodrowego można rozpoznać na podstawie wywiadu i badania. Zdjęcie RTG najczęściej pokazuje:
- zwężenie szpary stawowej,
- osteofity brzeżne, czyli kostne narośla na brzegach stawu,
- stwardnienie kości pod chrząstką i torbiele kostne.
Pamiętaj, że obraz RTG nie zawsze odpowiada nasileniu dolegliwości – o leczeniu decydują przede wszystkim objawy i sprawność.
Badanie fizjoterapeutyczne
Podczas wizyty badanie obejmuje:
- wywiad – gdzie, kiedy i jak boli, jak dolegliwości zmieniały się w czasie,
- pomiar zakresu ruchu w stawie biodrowym – najwcześniej ograniczeniu ulegają rotacja wewnętrzna i odwiedzenie, później zgięcie, wyprost i przywiedzenie,
- obserwację – długość kończyn, chód, objaw Trendelenburga (opadanie miednicy przy staniu na jednej nodze), postawę, zaniki mięśni,
- badanie palpacyjne okolic takich jak krętarz większy, kolce biodrowe, spojenie łonowe, staw krzyżowo-biodrowy i odcinek lędźwiowy kręgosłupa.
Pomocna jest reguła pięciu objawów opisana przez Sutlive’a i współpracowników (2008). Sprawdza się, czy:
- przysiad (kucanie) nasila ból – w relacji pacjenta,
- czynne zgięcie biodra wywołuje ból z boku biodra,
- test kwadrantu z przywiedzeniem wywołuje ból z boku biodra lub w pachwinie,
- czynny wyprost biodra wywołuje ból,
- bierna rotacja wewnętrzna wynosi 25° lub mniej.
Jeśli obecne są 3 z 5 objawów, prawdopodobieństwo choroby zwyrodnieniowej wynosi ok. 68%, a przy 4–5 objawach wzrasta do ok. 91%.
Leczenie
Postępowanie zależy od nasilenia choroby i etapu, na którym jesteś. Wytyczne międzynarodowe (m.in. American College of Rheumatology i OARSI) za podstawę leczenia uznają edukację, ćwiczenia i – u osób z nadwagą – redukcję masy ciała. Leki i zabiegi są uzupełnieniem.
Ćwiczenia i fizjoterapia
Ćwiczenia to najważniejszy element leczenia. Celem jest poprawa siły mięśni bioder i nóg, ruchomości oraz sprawności w codziennych czynnościach. Badania pokazują, że dopasowane do pacjenta programy ćwiczeń, prowadzone przez kilka–kilkanaście tygodni, zmniejszają ból i poprawiają funkcjonowanie. Programy łączące edukację z ćwiczeniami (np. duński program GLA:D) pomagają także osobom czekającym na wymianę stawu.
Program ćwiczeń układam indywidualnie – po badaniu i z uwzględnieniem Twoich możliwości. Ćwiczenia wykonuje się w zakresie, w którym ból jest umiarkowany i nie narasta w kolejnych dniach. Uzupełniająco fizjoterapeuta może zastosować:
- terapię manualną stawu – np. techniki poprawiające ślizg głowy kości udowej w panewce,
- rozluźnianie i rozciąganie nadmiernie napiętych tkanek,
- mobilizacje z ruchem, poprawiające zakres i jakość ruchu,
- różne formy masażu.
Dobrym uzupełnieniem są ćwiczenia w wodzie. Środowisko wodne rozluźnia tkanki otaczające staw i jednocześnie go odciąża, co ułatwia ruch osobom z silniejszym bólem.
Redukcja masy ciała
Wytyczne American College of Rheumatology zdecydowanie zalecają redukcję masy ciała osobom z nadwagą (BMI ≥25) lub otyłością (BMI ≥30). Już spadek o ok. 5% masy ciała może zmniejszyć dolegliwości, a większy spadek zwykle daje większą poprawę. Najlepsze efekty przynosi połączenie odchudzania z ćwiczeniami. Osobom z prawidłową masą ciała warto przypominać o jej utrzymaniu.
Leki i zastrzyki
Po konsultacji z lekarzem stosuje się leki przeciwbólowe lub przeciwzapalne doustne – przy biodrze leki w żelu działają słabiej niż przy kolanie, bo staw leży głęboko. Dostawowe zastrzyki ze sterydów mogą przynieść krótkotrwałą ulgę w bólu. O lekach i zastrzykach zawsze decyduje lekarz.
Operacja
W zaawansowanej chorobie, gdy ból i ograniczenie sprawności nie ustępują mimo leczenia zachowawczego, rozważa się całkowitą alloplastykę (endoprotezoplastykę) stawu biodrowego. Na czym polega ten zabieg, wyjaśniam we wpisie endoproteza biodra – na czym polega wymiana biodra, a o jednej z technik – w artykule o endoprotezie z dostępu przedniego. U młodszych osób z zaburzeniami budowy stawu stosuje się czasem osteotomię, czyli chirurgiczną korekcję ustawienia kości.
Po operacji pomocny będzie zestaw ćwiczeń po endoprotezoplastyce biodra – szczegóły ustala chirurg prowadzący, a harmonogram zależy od rodzaju zabiegu.
Jak ocenia się postępy
Postępy sprawdzam prostymi miarami: nasileniem bólu w skali 0–10, zakresem ruchu, dystansem, jaki przechodzisz w 6 minut, oraz krótkim kwestionariuszem sprawności (np. HOOS lub WOMAC).
Kiedy pilnie do lekarza
- gdy po upadku nie możesz stanąć na nodze albo noga wydaje się krótsza i wykręcona na zewnątrz – to może być złamanie szyjki kości udowej; od razu SOR / 112,
- gdy bólowi biodra towarzyszy gorączka, a staw jest bardzo bolesny przy każdym ruchu – możliwa infekcja,
- gdy ból jest stały, nie ustępuje w nocy i tracisz na wadze bez wyraźnej przyczyny.
Źródła
- Kolasinski SL i wsp. 2019 American College of Rheumatology/Arthritis Foundation Guideline for the Management of Osteoarthritis of the Hand, Hip, and Knee. Arthritis Care Res. 2020;72(2):149–162.
- Bannuru RR i wsp. OARSI guidelines for the non-surgical management of knee, hip, and polyarticular osteoarthritis. Osteoarthritis Cartilage. 2019;27(11):1578–1589.
- Sutlive TG i wsp. Development of a clinical prediction rule for diagnosing hip osteoarthritis in individuals with unilateral hip pain. J Orthop Sports Phys Ther. 2008;38(9):542–550.
Jeśli biodro boli przy chodzeniu lub wstawaniu z krzesła – zapraszam do mojego gabinetu Rehabilio w Sanoku (ul. Legionów Polskich 42). Ułożę program ćwiczeń dopasowany do etapu choroby; więcej o tym, jak wygląda rehabilitacja biodra, przeczytasz na stronie usługi. Wolny termin sprawdzisz w kalendarzu online, możesz też zadzwonić: 508 813 267.


