Ból barku przy unoszeniu ręki, kłucie przy sięganiu za plecy albo uczucie, że bark „wyskakuje” – to jedne z częstszych dolegliwości, z jakimi zgłaszają się pacjenci. Żeby znaleźć ich przyczynę, trzeba najpierw zrozumieć, że bark to nie jeden staw, lecz cały zespół połączeń, które pracują razem.
Jak zbudowany jest bark
Potocznie mówimy „staw barkowy”, ale bark to w rzeczywistości kilka połączeń pracujących razem – staw ramienny (połączenie głowy kości ramiennej z panewką łopatki) jest tylko jednym z nich. W skład kompleksu barkowego wchodzą:
- staw ramienny,
- „staw” podbarkowy – przestrzeń między wyrostkiem barkowym i kruczym łopatki a kością ramienną,
- „staw” łopatkowo-żebrowy – łopatka ślizgająca się po żebrach,
- staw barkowo-obojczykowy – połączenie wyrostka barkowego łopatki z obojczykiem,
- staw mostkowo-obojczykowy – połączenie mostka z obojczykiem.
Ból może pochodzić z każdego z tych miejsc, a także z mięśni, ścięgien czy kręgosłupa szyjnego. Dlatego przy bólu barku trzeba zbadać wszystkie te elementy, a nie tylko sam staw ramienny.
Kłucie w barku przy unoszeniu ręki
Przy unoszeniu ręki do przodu lub w bok staw ramienny i łopatka pracują razem. Po krótkiej fazie „ustawienia” łopatki na każde 3° uniesienia ręki ok. 2° przypada na staw ramienny, a 1° na obrót łopatki – to tzw. rytm ramienno-łopatkowy. Pod koniec ruchu, gdy ręka jest wysoko nad głową, dołącza się też prostowanie kręgosłupa piersiowego.
Jeśli któryś z tych elementów nie pracuje prawidłowo – łopatka jest źle ustawiona, mięśnie są osłabione albo kręgosłup piersiowy jest sztywny – głowa kości ramiennej może zbyt mocno zbliżać się do wyrostka barkowego. Pojawia się wtedy ból przy unoszeniu ręki, np. przy myciu okien, wieszaniu firan czy sięganiu na wysoką półkę. Dlatego przy bólu barku sprawdzam wszystkie te elementy, a nie tylko sam staw. Przykładowe ćwiczenia w takiej sytuacji znajdziesz na stronie ćwiczenia na konflikt podbarkowy.
Ból przy sięganiu ręką za plecy
Jeśli ból pojawia się przy sięganiu ręką za plecy (np. przy zapinaniu stanika czy wkładaniu ręki do tylnej kieszeni), często świadczy to o problemie ze stożkiem rotatorów lub torebką stawową. Stożek rotatorów to grupa czterech mięśni, których ścięgna otaczają głowę kości ramiennej i utrzymują ją w panewce. Taki ruch sprawdzam dokładnie w badaniu.
Niestabilność barku – gdy bark „wyskakuje”
Staw ramienny jest najbardziej ruchomym stawem w ciele. Płytka panewka łopatki daje dużą swobodę ruchu, ale jednocześnie sprawia, że staw łatwiej traci stabilność. O niestabilności mówimy, gdy głowa kości ramiennej wysuwa się z panewki całkowicie (zwichnięcie) lub częściowo (podwichnięcie).
Objawy niestabilności
- uczucie „wyskakiwania” lub „przeskakiwania” barku,
- niepewność i lęk przy ruchach ręką w górę i do tyłu (np. przy rzucie, zamachu),
- nagły ból z chwilowym „zdrętwieniem” lub osłabieniem ręki,
- trzaski i przeskakiwanie w stawie.
Zwichnięcie urazowe a wiotkość stawu
Najczęściej bark zwichnięty zostaje do przodu – przy upadku na rękę, mocnym zamachu, rzucie ciężkim przedmiotem albo gwałtownym wygięciu ręki do tyłu. Uszkodzeniu ulegają wtedy więzadła i obrąbek, czyli chrzęstny pierścień pogłębiający panewkę. Zwichniętego barku nie należy nastawiać samodzielnie – robi to lekarz, po wcześniejszym RTG.
Inną sytuacją jest niestabilność bez wyraźnego urazu. Występuje u osób z wrodzoną wiotkością tkanek lub u sportowców powtarzających ruchy nad głową. Tu podstawą leczenia są zwykle ćwiczenia.
Jak leczy się niestabilność barku
Podstawą są ćwiczenia stabilizujące: wzmacnianie stożka rotatorów i mięśni łopatki oraz nauka kontroli ruchu w pozycjach, w których bark „ucieka”. Operację stabilizującą ortopeda rozważa głównie przy nawracających zwichnięciach, zwłaszcza u młodych, aktywnych osób, lub gdy badania pokazują uszkodzenie kości czy obrąbka. U osób po 40.–50. roku życia zwichnięcie częściej łączy się z uszkodzeniem stożka rotatorów – warto to sprawdzić, jeśli po nastawieniu ręka pozostaje słaba.
Więzadła i mięśnie stabilizujące bark
Staw ramienny wspierają więzadła – pasma tkanki łącznej, które wzmacniają jego stabilność. Od przodu przebiegają więzadła obrąbkowo-ramienne, które chronią przed wysunięciem się głowy kości ramiennej do przodu. Mogą zostać naciągnięte, naderwane, a nawet zerwane.
Równie ważne są mięśnie. W uproszczeniu jedne dociskają głowę kości ramiennej do panewki, a inne poruszają ramieniem. Osłabienie lub zła koordynacja tych mięśni może powodować nieprawidłowe ułożenie kości ramiennej w stawie, przeskakiwanie, trzeszczenie i osłabienie ręki.
Wapniejące zapalenie ścięgien barku
Częstą przyczyną bólu barku jest odkładanie się złogów wapnia w ścięgnie mięśnia nadgrzebieniowego. Mięsień ten leży w dole nadgrzebieniowym łopatki i przyczepia się do guzka większego kości ramiennej – wchodzi w skład stożka rotatorów. Złogi najczęściej pojawiają się w pobliżu tego przyczepu, choć mogą dotyczyć też sąsiednich ścięgien (mięśnia podgrzebieniowego czy podłopatkowego).
Mięsień nadgrzebieniowy pomaga unosić rękę w bok i utrzymuje głowę kości ramiennej na środku panewki. Gdy ścięgno jest bolesne, cierpi cały ruch barku.
Przyczyny odkładania się złogów wapnia nie są do końca poznane. Częściej dotyczy to kobiet między 30. a 60. rokiem życia. Zwapnienia potrafią wchłonąć się samoistnie – ten etap bywa zresztą najbardziej bolesny. Przy dużych, uporczywych złogach lekarz może zaproponować ich rozbicie i wypłukanie pod kontrolą USG.
Co trzeba wykluczyć
- uszkodzenie (przerwanie) stożka rotatorów,
- zespół zamrożonego barku,
- zapalenie kaletki podbarkowej,
- ból promieniujący z kręgosłupa szyjnego, w tym ucisk na korzenie nerwowe.
Diagnozowanie
Rozpoznanie zaczyna się od wywiadu: czy ból pojawił się nagle, po urazie, czy narastał powoli. Potem ocenia się ustawienie łopatki i ręki, zakres ruchu, siłę i napięcie mięśni stożka rotatorów. Uzupełnieniem mogą być badania obrazowe: USG (dobrze pokazuje ścięgna i zwapnienia), RTG lub rezonans magnetyczny.
Kiedy pilnie do lekarza
- Po upadku lub szarpnięciu bark jest zniekształcony albo nie możesz poruszać ręką – jedź od razu na SOR (możliwe zwichnięcie lub złamanie).
- Po urazie nie możesz unieść ręki, choć bark wygląda normalnie – zgłoś się do ortopedy w ciągu kilku dni. Rozerwany stożek rotatorów najlepiej leczy się wcześnie.
- Ból barku (zwłaszcza lewego) pojawia się razem z dusznością, uciskiem w klatce piersiowej lub zimnym potem – dzwoń pod 112.
Rehabilitacja bolącego barku – jak pracuję
- Przeprowadzam dokładny wywiad – pytam o przebieg dolegliwości, mechanizm urazu (jeśli był) i wcześniejsze kontuzje.
- Określam, który element kompleksu barkowego jest źródłem bólu (staw ramienny, łopatka, obojczyk itd.).
- Sprawdzam, czy problem dotyczy mięśni i ścięgien, więzadeł, czy stabilności stawu.
- Wykluczam inne przyczyny (np. bark zamrożony, problem z kręgosłupem szyjnym) i w razie potrzeby kieruję do lekarza.
- Na tej podstawie dobieram leczenie – przede wszystkim ćwiczenia, a pomocniczo terapię manualną, masaż poprzeczny czy suche igłowanie.
Jeśli przyczyną jest uszkodzenie stożka rotatorów, przydatne mogą być ćwiczenia przy uszkodzeniu stożka rotatorów – najlepiej po konsultacji.
Jeśli bark boli Cię dłużej niż 2–3 tygodnie, „ucieka” albo nie możesz swobodnie unieść ręki – zapraszam do mojego gabinetu w Sanoku. Zobacz, jak pracuję przy bólu barku. Wolny termin sprawdzisz w kalendarzu online, możesz też zadzwonić: 508 813 267.
Literatura
- Bochenek A., Reicher M., Anatomia człowieka, t. 1–5, PZWL, 2016.
- Kapandji I.A., Anatomia funkcjonalna stawów, t. 1–3, Edra Urban & Partner, 2014.
- Hochschild J., Anatomia funkcjonalna dla fizjoterapeutów, MedPharm, 2017.
