Rwa kulszowa to ból promieniujący wzdłuż nerwu kulszowego, najczęściej z powodu podrażnienia korzeni nerwowych L5 lub S1 w odcinku lędźwiowym kręgosłupa (np. przez przepuklinę krążka). Rolę odgrywa tu nie tylko sam ucisk, ale też stan zapalny wokół korzenia. Ból pleców promieniujący do nogi, drętwienie czy trudność z pochylaniem się potrafią mocno utrudnić codzienne życie.
Zdarza się jednak, że podobne dolegliwości mają inne źródło. Jednym z nich może być drażnienie nerwu kulszowego w okolicy pośladka przez mięsień gruszkowaty – mówimy wtedy o zespole mięśnia gruszkowatego.
Kiedy pilnie do lekarza
Pilnie jedź na SOR, jeśli razem z bólem pleców, pośladka lub nogi pojawią się:
- problemy z oddaniem lub utrzymaniem moczu czy stolca,
- drętwienie krocza i okolicy odbytu,
- osłabienie obu nóg albo szybko narastające osłabienie jednej nogi (np. opadanie stopy),
- ból z gorączką lub ból po poważnym urazie.
Pierwsze trzy objawy mogą świadczyć o zespole ogona końskiego – ucisku na pęczek korzeni nerwowych w dolnej części kanału kręgowego. To stan wymagający natychmiastowej pomocy lekarskiej.
Mięsień gruszkowaty i nerw kulszowy
Mięsień gruszkowaty to krótki mięsień leżący głęboko w pośladku. Biegnie od przedniej powierzchni kości krzyżowej do krętarza większego kości udowej (wyniosłości kostnej po bocznej stronie biodra). Tuż obok niego przechodzi nerw kulszowy, który biegnie dalej do nogi.
U zdecydowanej większości ludzi (w zależności od badania ok. 85–90%) nerw kulszowy wychodzi w całości spod dolnego brzegu mięśnia gruszkowatego. Gdy mięsień jest nadmiernie napięty lub podrażniony, może drażnić nerw i wywoływać dolegliwości podobne do tych przy przepuklinie krążka. Dlatego zespół mięśnia gruszkowatego bywa mylony z dyskopatią – i odwrotnie.
Odmienny przebieg nerwu kulszowego
Czasami nerw kulszowy układa się względem mięśnia inaczej. Badania anatomiczne pokazują, że (odsetki różnią się między badaniami):
- u ok. 8–10% ludzi część nerwu przechodzi pod mięśniem, a druga część – przez środek mięśnia gruszkowatego,
- rzadziej (ok. 1–2%) część nerwu przechodzi nad mięśniem, a część pod nim, obejmując go jak widełki,
- rzadko (ok. 1%) cały nerw przechodzi przez mięsień, przebijając jego włókna.
Uważa się, że takie warianty mogą sprzyjać drażnieniu nerwu. Nie oznacza to jednak, że osoby z takim wariantem muszą mieć dolegliwości – związek przebiegu nerwu z objawami jest słabo udowodniony.
Rwa kulszowa czy mięsień gruszkowaty – jak je odróżnić?
Pewne rozróżnienie wymaga badania, ale kilka cech może podpowiedzieć kierunek:
- Rwa kulszowa z kręgosłupa – ból często zaczyna się w okolicy krzyża i promieniuje poniżej kolana, nieraz do stopy; towarzyszą mu objawy neurologiczne (drętwienie, osłabienie, słabsze odruchy); nasila się przy kaszlu, kichaniu i pochylaniu.
- Zespół mięśnia gruszkowatego – ból głównie w pośladku, może promieniować wzdłuż tylnej strony uda; nasila się zwykle przy długim siedzeniu; mięsień jest tkliwy przy ucisku; objawy neurologiczne są rzadsze.
Zespół mięśnia gruszkowatego jest pojęciem dyskusyjnym i rozpoznaje się go dopiero po wykluczeniu przyczyn kręgosłupowych. Dlatego w gabinecie zawsze badam też kręgosłup i neurologię nogi. Coraz częściej mówi się szerzej o zespole głębokiego pośladka, bo nerw w tej okolicy mogą drażnić także inne struktury. Ból z boku biodra ma z kolei często inne źródło – opisuję je w artykule o zespole bólowym krętarza większego.
Nie tylko nerw kulszowy
Mówiąc o nerwie kulszowym, warto zaznaczyć, że nie jest to jedyny nerw w tym rejonie. Przed mięśniem gruszkowatym, po obu stronach kości krzyżowej, leży splot krzyżowy – czyli, najprościej mówiąc, sieć nerwów wychodzących z kręgosłupa. Jednym z nich jest nerw kulszowy, ale z tego splotu wywodzą się także:
- nerw skórny tylny uda,
- nerw pośladkowy górny i dolny,
- nerw sromowy,
- nerwy dla okolicy kości guzicznej.
W zasadzie każdy z tych nerwów może być drażniony przez sąsiednie struktury, np. mięsień czy więzadło.
Zespół mięśnia gruszkowatego – leczenie
Pierwszym krokiem w leczeniu bólu pośladka związanego z mięśniem gruszkowatym jest ustalenie, dlaczego mięsień jest nadmiernie napięty. Przyczyną mogą być np. przeciążenia, słabość innych mięśni biodra czy sposób poruszania się. Dlatego warto ocenić całą sylwetkę, a nie tylko bolące miejsce.
Następnie celem jest rozluźnienie mięśnia, zmniejszenie drażnienia nerwu i poprawa jego „ślizgu” względem sąsiednich tkanek. Fizjoterapeuta może wykorzystać m.in.:
- masaż, w tym masaż tkanek głębokich, który pozwala dotrzeć do głęboko położonych mięśni,
- suche igłowanie – nakłuwanie tzw. punktów spustowych (nadmiernie napiętych, bolesnych miejsc w mięśniu) cienką igłą; mimo podobnej igły nie ma to związku z akupunkturą i medycyną wschodu,
- techniki powięziowe – pracę na powięzi, czyli tkance łącznej otaczającej mięśnie,
- kinesiotaping – elastyczne taśmy naklejane na skórę, które mogą zmniejszać odczucie napięcia,
- relaksację poizometryczną – rozluźnianie mięśnia po jego krótkim napięciu bez ruchu,
- rozciąganie mięśni pośladka,
- techniki neurodynamiczne – ruchy, które przesuwają nerw względem sąsiednich tkanek i zmniejszają jego drażnienie.
Poza technikami rozluźniającymi ważne są ćwiczenia wzmacniające mięśnie biodra i stopniowy powrót do aktywności. Ćwiczenia wykonuj w zakresie, który nie nasila bólu ani drętwienia – jeśli objawy schodzą niżej w nogę, przerwij ćwiczenie.
Podsumowanie
Mięsień gruszkowaty leży tuż obok nerwu kulszowego i może go drażnić, powodując ból pośladka, który promieniuje wzdłuż tylnej strony uda i nasila się zwykle przy długim siedzeniu. Zanim jednak rozpozna się zespół mięśnia gruszkowatego, trzeba wykluczyć rwę kulszową z kręgosłupa – najczęstszą przyczynę bólu promieniującego do nogi. Bezpieczne ćwiczenia przy rwie znajdziesz w dziale ćwiczenia na rwę kulszową.
Jeśli ból pośladka lub nogi nie mija, zapraszam do mojego gabinetu w Sanoku – zbadam kręgosłup i biodro, by ustalić źródło objawów, i dobiorę terapię. Więcej przeczytasz na stronie ból kręgosłupa. Wolny termin sprawdzisz w kalendarzu online, możesz też zadzwonić: 508 813 267.
